Obywatelstwo polskie w świetle ustaw i Konstytucji RP

Kto może zostać polskim obywatelem? Jakie warunki musi spełnić? Czy można przyznać obywatelstwo “na próbę” albo też odebrać je komuś, kto nie spełnia “wymagań”? Zarówno kryzys migracyjny na wschodniej granicy, jak też ulegający naciskom wielkiego biznesu rząd polski, który znacząca przyczynia się do zwiększenia odsetka migrantów ekonomicznych, a wreszcie migracja spowodowana konfliktem zbrojnym na Ukrainie sprawiają, że takie pytania wybrzmiewają coraz częściej. W tym tekście autor podejmuję próbę możliwie przystępnej odpowiedzi na powyższe pytania. 

Obywatelstwo polskie – sposoby jego nabycia 

Punktem wyjścia do rozważań należy uczynić art. 34. Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. W ust. 1 stwierdza on, że obywatelstwo polskie nabywa się przez urodzenie z rodziców będących obywatelami polskimi. Pozostałe przypadku są natomiast określane przez ustawę (o obywatelstwie polskim – uchwalona w 2009 roku). Stwierdza ona, że istnieją łącznie cztery sposoby nabycia obywatelstwa: 

1. z mocy prawa
2. przez nadanie obywatelstwa
3. przez uznanie za obywatela polskiego
4. przez przywrócenie obywatelstwa. 

To właśnie będzie zasadniczy temat tego artykułu, zwłaszcza, że pojęcia te mogą wydawać się, w oczach laika, za bardzo bliskie znaczeniowo, a jednak ustawodawca z jakiegoś powodu postanowił je od siebie odseparować. 

Na początek weźmy na tapet pierwszy z przypadków, czyli nabycie obywatelstwa z mocy prawa. Jest to dokładnie ten przypadek, o którym chwilę wcześniej czytaliśmy w Konstytucji, jednak tutaj zostaje doprecyzowany. Zasadniczo sprawa jest prosta, bo każdy małoletni nabywa obywatelstwo poprzez urodzenie, gdy co najmniej jedno z rodziców jest obywatelem polskim. Analogicznie w sytuacji, gdy małoletni urodził się na terytorium Rzeczpospolitej Polskiej, a nie znamy jego rodziców lub też nie jest ustalone ich obywatelstwo lub nie posiadają żadnego. Innym przypadkiem jest natomiast kazus cudzoziemca, który został przysposobiony przez obywateli polskich. Jeśli przysposobienie nastąpiło przed ukończeniem przez niego 16 roku życia, wówczas nabywa on polskie obywatelstwo. Zgodnie z prawem przyjmuje się, że nabył polskie obywatelstwo w dniu urodzenia. 

Odrębnym przypadkiem, aczkolwiek podpadającym pod tę samą kategorię, jest repatriacja. Stosuje się do niej przepisy odrębnej ustawy, na podstawie której repatriant nabywa polskie obywatelstwo w momencie przekroczenia polskiej granicy na podstawie decyzji wojewody właściwego ze względu na wskazane docelowe miejsce zamieszkania na terenie Polski lub też lokalizację ośrodka, w którym zostanie ulokowany repatriant. 

Nadanie obywatelstwa jako prerogatywa Prezydenta 

Nadanie obywatelstwa przez Prezydenta RP stanowi natomiast wyłączną prerogatywę głowy państwa i ma charakter uznaniowy. Po przedstawieniu wymaganych w ustawie dokumentów i złożeniu określonego w akcie wykonawczym wniosku Prezydent może nadać obywatelstwo lub odmówić jego nadania. Tytułem uzupełnienia należy jeszcze dodać, że jeśli rodzice otrzymują obywatelstwo, to razem z nimi uzyskują je w ten sposób ich małoletnie dzieci. 

Wydawać by się mogło, że to jest właśnie ta droga, którą dotychczasowi cudzoziemcy uzyskują polskie obywatelstwo. Nie jest to jednak prawidłowe przypuszczenie, ponieważ statystycznie przeważająca większość z nich uzyskuje je w drodze uznania za obywatela polskiego. 

Jest to postępowanie administracyjne, którego finałem, po spełnieniu określonych w ustawie warunków, jest polskie obywatelstwo. Ustawodawca wymienia szereg kategorii osób, które mogą złożyć wniosek o uznanie za obywatela polskiego. Wyglądają one następująco: 

1. cudzoziemiec przebywający nieprzerwanie na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej co najmniej od 3 lat na podstawie zezwolenia na pobyt stały, zezwolenia na pobyt rezydenta długoterminowego Unii Europejskiej lub prawa stałego pobytu, który posiada w Rzeczypospolitej Polskiej stabilne i regularne źródło dochodu oraz tytuł prawny do zajmowania lokalu mieszkalnego; 
2. cudzoziemiec przebywający nieprzerwanie na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej co najmniej od 2 lat na podstawie zezwolenia na pobyt stały, zezwolenia na pobyt rezydenta długoterminowego Unii Europejskiej lub prawa stałego pobytu, który:
   a) pozostaje co najmniej od 3 lat w związku małżeńskim zawartym z obywatelem polskim lub
   b) nie posiada żadnego obywatelstwa; 
3. cudzoziemiec przebywający nieprzerwanie na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej co najmniej od 2 lat na podstawie zezwolenia na pobyt stały, które uzyskał w związku z posiadaniem statusu uchodźcy nadanego w Rzeczypospolitej Polskiej; 
4. małoletni cudzoziemiec przebywający na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej na podstawie zezwolenia na pobyt stały, zezwolenia na pobyt rezydenta długoterminowego Unii Europejskiej lub prawa stałego pobytu, którego jedno z rodziców jest obywatelem polskim, a drugie z rodziców, nieposiadające obywatelstwa polskiego, wyraziło zgodę na to uznanie; 
5. małoletni cudzoziemiec przebywający na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej na podstawie zezwolenia na pobyt stały, zezwolenia na pobyt rezydenta długoterminowego Unii Europejskiej lub prawa stałego pobytu, którego co najmniej jednemu z rodziców zostało przywrócone obywatelstwo polskie, a drugie z rodziców, nieposiadające obywatelstwa polskiego, wyraziło zgodę na to uznanie; 
6. cudzoziemiec przebywający nieprzerwanie i legalnie na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej co najmniej od 10 lat, który spełnia łącznie następujące warunki:
   a) posiada zezwolenie na pobyt stały, zezwolenie na pobyt rezydenta długoterminowego Unii Europejskiej lub prawo stałego pobytu,
   b) posiada w Rzeczypospolitej Polskiej stabilne i regularne źródło dochodu oraz tytuł prawny do zajmowania lokalu mieszkalnego; 
7. cudzoziemiec przebywający nieprzerwanie na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej co najmniej od roku na podstawie zezwolenia na pobyt stały, które uzyskał w związku z polskim pochodzeniem lub posiadaną Kartą Polaka. 

Ponadto cudzoziemiec wnioskujący o uznanie za obywatela polskiego musi posługiwać się językiem polskim co najmniej na poziomie B1 lub legitymować się świadectwem ukończenia polskiej szkoły lub szkoły zagranicznej, w której język polski jest językiem wykładowym. 

Kiedy jest możliwa odmowa uznania za obywatela polskiego? Ustawodawca wskazuje dwie sytuacje. Pierwsza z nich to ta, w której wnioskujący nie spełnia wyżej opisanych warunków. Druga natomiast wiąże się z sytuacją, w której uzyskanie obywatelstwa wiązałoby się z zagrożeniem dla obronności lub bezpieczeństwa państwa, albo też dla bezpieczeństwa i porządku publicznego. 

Wniosek o uznanie za obywatela składa się do wojewody właściwego ze względu na miejsce zamieszkania. Aby zweryfikować przesłankę zagrożenia dla bezpieczeństwa, wojewoda zwraca się do komendanta wojewódzkiego Policji oraz dyrektora delegatury Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego o udzielenie informacji w tym zakresie. 

Przywrócenie obywatelstwa i jego utrata 

Ostatnim z przypadków, które są opisywane w tym artykule jest przywrócenie obywatelstwa polskiego. Już samo to określenie jasno sugeruje, że przywrócić obywatelstwo można komuś, kto je wcześniej posiadał i utracił. Ustawodawca precyzuje, że dotyczy to osób, które utraciły obywatelstwo przed 1 stycznia 1999 roku na podstawie przepisów ustaw o obywatelstwie z 1920, 1951 oraz 1962 roku.  

Również w tym wypadku obowiązuje przepis wyłączający możliwość przywrócenia obywatelstwa ze względu na zagrożenie dla bezpieczeństwa lub obronności. Jest on jednak uzupełniony o kolejny przepis, który uniemożliwia przyznanie obywatelstwa osobom, które w okresie II wojny światowej (od 1 września 1939 r. do 8 maja 1945 r.) dobrowolnie wstąpiły do służby w wojskach Państw Osi lub ich sojuszników lub przyjęły urząd publiczny w służbie tych państw. Ponadto nie przywraca się obywatelstwa osobom, które działały na szkodę Polski – zwłaszcza jej niepodległości i suwerenności – lub uczestniczyły w łamaniu praw człowieka. 

Czy można natomiast stracić polskie obywatelstwo? Rozpoczęliśmy ten tekst od Art. 34. Konstytucji RP i na nim też go zakończymy. Całość powyższych rozważań to ustawowe rozwinięcie ust. 1 tegoż artykuły, natomiast o utracie obywatelstwa mówi ust. 2. “Obywatel polski nie może utracić obywatelstwa polskiego, chyba że sam się go zrzeknie.” – zatem jedyna forma utraty obywatelstwa jest konsekwencją decyzji podjętej przez samego obywatela i złożonego przezeń oświadczenia woli. 

Dlaczego potrzeba aż przepisów ustawy, by określić jak do skutecznego zrzeczenia się mogło dojść? Dlatego, że decyzja obywatela nie jest równoznaczna z utratą tego obywatelstwa. Wymaga to zgody Prezydenta RP, który ma w tej kwestii swobodę podjęcia decyzji, a także możliwość zasięgnięcia opinii odpowiednich organów (jak np. ABW). Ostatecznie może również odmówić odebrania obywatelstwa. 

Możliwość odmowy odebrania obywatelstwa ma istotne znaczenie z perspektywy bezpieczeństwa państwa, jak również porządku wewnętrznego. Z bardziej “błahej” perspektywy chodzi tu o niedopuszczenie do sytuacji, w której były już obywatel zostaje bezpaństwowcem, co komplikuje jego status międzynarodowy. Jednak należy tu również brać pod uwagę również takie przypadku jak przeszłość kryminalna danej osoby, czy wreszcie możliwość masowego unikania mobilizacji w razie wojny. 

Powyższy artykuł stanowi próbę możliwie zwięzłego i przystępnego przedstawienia sposobów nabywania i utraty obywatelstwa Rzeczpospolitej Polskiej. Siłą rzeczy, ze względu na przyjęte założenia odnośnie jego charakteru, tekst nie stanowi pełnoprawnego opisu postępowania administracyjnego, które musiałoby znacząco wpłynąć na całkowitą objętość tekstu, a jednocześnie utrudnić jego odbiór przez czytelnika, który sięgną po jego lekturę z przekonaniem, że chciałby poznać tematykę nadawania obywatelstwa w stopniu właściwym dla kompletnego laika. Artykuł powinien zatem z powodzeniem spełnić swoją rolę, zapoznając go z niezbędnymi podstawami, bez konieczności zgłębiania kwestii proceduralnych i biurokratycznych tak, by mógł zdobyć elementarną znajomość tematu, który obecnie zyskuje na rozgłosie.